Als de herfst aangebroken is, wordt het tijd voor de Knotgroep Uithoorn om te ontwaken uit zijn zomerslaap. Coördinator Wim Bax van de Knotgroep geeft aan dat het bestuur zeker niet stilgezeten heeft: afspraken zijn gemaakt met opdrachtgevers en data voor de activiteiten vastgelegd.
Bax: “We werken voor de gemeente Uithoorn en die van Ouderkerk, voor het Landschap Noord-Holland, in Botshol voor Natuurmonumenten, maar ook voor particulieren. De Knotgroep is niet alleen bezig met onderhoud, maar ook met cultuurbehoud. Als het maar met onze doelstelling behoud en onderhoud van ons landschap te maken heeft. Knotwilgen zijn daar in onze streek een belangrijk element van.”
De vrijwilligers van de Knotgroep zijn echte doeners: de ladder op en zagen maar. Tot de wilg van zijn pruik ontdaan is. Takken afvoeren, een stop voor de koffie en na afloop staat er een warme kop soep klaar. De sfeer is gemoedelijk, het werk fysiek en de resultaten zichtbaar. De knotters, zoals de vrijwilligers genoemd worden, geven aan waarom ze graag meedoen. “Ik doe liever dit dan naar de sportschool gaan,” zegt een van de vrijwilligers. “Het is goed voor je lijf.” Joost, een andere knotter: “Ik doe dit niet voor de beweging, maar voor het erfgoed. Als we niks doen, verdwijnen deze typisch Hollandse elementen.” En Bart: “Heerlijk om buiten bezig te zijn. Na een werkochtend kom ik moe maar voldaan thuis. Douchen, en dan languit op de bank.”
Brameneiland
De eerste werkochtend van dit seizoen is op zaterdag 10 oktober. Bax vervolgt: Dan blijven de zagen nog even in de werkschuur, maar trekken we met hooiharken en -vorken naar het Brameneiland. Daar verzamelen we het gemaaide riet en leggen dat op broeihopen”.
Het Brameneiland is een rietland aan de westkant van het Zijdelmeer waar tot 1965 ook professioneel riet gesneden werd. Toen dat niet meer gebeurde kwamen er overal boompjes en braamstruiken op, mede door de verlaging van het waterpeil in de Uithoornse Polder. Een doorn in het oog van de echte natuurliefhebber in Uithoorn. Hoewel het geen knotwerk is, heeft de Knotgroep al rond 1980 het Brameneiland voor onderhoud geadopteerd. Elk jaar wordt er gemaaid en het maaisel afgevoerd.
De Knotgroep werkt om de week op zaterdagen, van oktober tot maart. De dag begint om 9:00 uur en eindigt rond 13:00 uur. Op 10 oktober is de start van het seizoen met het hooien van het Brameneiland. “Vanaf 24 oktober gaan we echt zagen”, aldus Bax, “elzen op het Landje van Vermeij en knotwilgen aan de Boterdijk. We verzamelen in de werkschuur aan de Elzenlaan hoek Boterdijk van waaruit we met zagen en ladders naar de werkplek wandelen.”
De Knotgroep Uithoorn is laagdrempelig. Je hoeft geen ervaring te hebben, alleen zin om buiten bezig te zijn. Wil je een keer meedoen? Kijk op www.knotgroepuithoorn.nl of stuur een mail naar
Wim Bax
Met toestemming van de auteur overgenomen uit de Meerbode van 30 september 2026.
“Waarom knotten jullie die wilgen om-en-om?”, een vraag die ik regelmatig krijg als we als knotgroep een rij knotwilgen bewerken. Daarop antwoord ik altijd iets van: het staat veel mooier dan zo’n rijtje kale knotten. En voor dieren die afhankelijk zijn van de wilg blijft dan altijd een plekje. Beter voor de biodiversiteit dus, maar ja, waarom? Daar was ik zelf ook wel benieuwd naar.
Ik stuitte op onderzoeken naar insectensoorten die afhankelijk zijn van een boomsoort. Wat blijkt, de wilg is kampioen, maar liefst 700 verschillende insectensoorten zijn gebonden aan de wilg. En ook de els, de winter- en zomereik, lijsterbes, meidoorn en de berk scoren goed, met zo’n 250 tot 400 insectensoorten. Allen inheemse bomen. Ter vergelijking, typische uitheemse, door de mens van verre ingevoerde boomsoorten, herbergen slechts 10 tot 15 verschillende insectensoorten. Denk aan kastanjes, Amerikaanse eiken en platanen. Mooie bomen, weinig bijdrage aan de biodiversiteit.
Inheemse bomen trekken i.h.a. veel meer insecteninsectensoorten dan uitheemse. Doordat dedie inheemse soorten en insecten een lange geschiedenis met elkaar delen, hebben de insecten zich steeds beter aangepast aan de mogelijkheden om op deze boom te leven of ervan te eten. Bij uitheemse soorten is deze tijd veel korter en hebben insecten zich minder op deze boom aangepast.
Knotwilgen zijn inheemse schietwilgen die door snoeien en zagen compact gehouden zijn. En juist oude knotwilgen met holtes, kieren en scheuren in hun opengebarsten stam herbergen talloze insecten. Voor een schuilplek en voor voedsel. Dat voedsel komt in het voorjaar al vroeg ter beschikking als de wilgen bloeien en enorme hoeveelheden stuifmeel en nectar produceren. Het gonst er dan letterlijk van het insectenleven. Zonder wilgen zouden deze insecten gewoon te weinig voedsel vinden. En zonder insecten, geen insectenetende vogels. Zo eenvoudig is het. Soms broedt er zelfs een eend of een uil in de holte. Wilgen blijken ware biodiversiteits-hotspots. Dus het om-en-om knotten zorgt ervoor dat er in de rij wilgen voldoende voedsel voor insecten is en dus voor vogels.
Dit is ook een oproep aan gemeentes om minder vaak een uitheemse boom te planten en vaker een inheemse, zoals een wilg. En als je zelf een knotwilg in je tuin wilt hebben, supermakkelijk. Zoek een dikke wilgentak en steek deze op een vochtige plek diep genoeg in de grond en afwachten maar. Zodat we kunnen zeggen: waar een weg is, is een wilg.
Wim Bax
IVN-natuurgidsenopleider
Langs de oevers van het Zijdelmeer, tussen de wilgen en het riet, klinkt op zaterdagochtenden een roep: “Van onderen!”, als waarschuwing voor een vallende tak. Het is het geluid van de Knotgroep Uithoorn, een enthousiaste groep vrijwilligers die zich al sinds 1974 inzet voor het behoud van het karakteristieke Hollandse landschap. Wat begon met een docent en zijn leerlingen, groeide uit tot een zelfstandige stichting met zo’n 25 actieve leden.
De Knotgroep werkt om de week op zaterdagen, van oktober tot maart. De dag begint om 9:00 uur en eindigt rond 13:00 uur. Tussendoor is er een koffiepauze en na afloop een warme kop soep. De sfeer is gemoedelijk, het werk fysiek, en de resultaten zichtbaar. “Ik doe liever dit dan naar de sportschool gaan,” zegt een vrijwilliger. “Het is goed voor je lijf.” De groep werkt op verzoek van boswachters Jocelyn de Kwant en Gert-Jan Gebben, op locaties als Zijdelmeer, Fort aan de Drecht en Fort Nigtevecht. Voor Natuurmonumenten in Botshol. Ze gebruiken geen machines, alleen maar handgereedschap. “Dit is veiliger, stiller en meer verbonden met de natuur.” aldus coördinator Wim Bax. Het gereedschap is grotendeels in bruikleen van Landschap Noord-Holland.
Veiligheid en zorg voor elkaar
Veiligheid staat voorop. Iedereen draagt handschoenen, vaak ook een helm. En vandaag ook regenkleding, want het weer is guur. Vooraf krijgen alle deelnemers instructies. “We werken altijd met zijn tweeën, zodat we goed op elkaar kunnen letten,” vertelt Wim. “Een keer tijdens het hooien, raakten we een wespennest op de grond. We werden aangevallen en flink gestoken. Ik werd 6 keer gestoken, onder andere in mijn oorlel, op mijn hand en in mijn wang. Gelukkig was niemand allergisch!” “Een van onze vrijwilligers is doof, dus die houden we extra goed in de gaten.” En als iemand een paar keer niet komt opdagen? “Dan checken we even: is alles goed?”, aldus penningmeester Hanneke.
Een groep met karakter
De groep is divers: van dakloze deelnemers tot gepensioneerden. De oudste vrijwilliger is 90 jaar en werkt nog steeds mee. Nieuwe leden komen vaak via via, zoals iemand die vandaag zijn broer meenam. “Het is echt een gezellige groep,” zegt Hanneke. “We maken ook vaak een praatje met voorbijgangers.” De Knotgroep is niet alleen bezig met onderhoud, maar ook met cultuurbehoud. Knotwilgen zijn een belangrijk onderdeel van het Nederlandse landschap én van de ecologie. Door ze om-en-om te knotten, blijft er altijd beschutting voor dieren en het is mooier voor het zicht. In augustus maakt de groep een fietstocht om te kijken hoe de wilgen erbij staan.
Verhalen uit het veld
Bart: “Heerlijk om buiten bezig te zijn. Na een werkochtend kom ik moe maar voldaan thuis. Douchen, en dan languit op de bank.”
Piet: “Ik las in de krant dat opperknotter Wim van Zuilen was overleden. Ik was net met pensioen en dacht: laat ik gaan knotten! Dat is nu al drie jaar geleden.”
Joost: “Ik doe dit niet voor de beweging, maar voor het erfgoed. Als we niks doen, verdwijnen deze typisch Hollandse elementen.”
Harry: “Ik heb wel eens in mijn hand gezaagd. Ik was niet voorzichtig genoeg. Daar leer je van. Je moet je aanpassen aan de boom.”
Raymond: “Dit is mijn tweede keer. Ik vind het heel leuk en lekker ongedwongen!”
Doe mee!
De Knotgroep Uithoorn is laagdrempelig. Je hoeft geen ervaring te hebben, alleen zin om buiten bezig te zijn. Wil je een keer meedoen? Kijk op www.knotgroepuithoorn.nl of stuur een mail naar
Mathilde Lawalata
Met toestemming van de auteur overgenomen uit Vrijwillig Groen, als je in de provincie Noord-Holland vrijwilligerswerk wilt doen of een cursus of workshop wilt volgen.
Bramen zijn alleen maar populair als vrucht, niet als plant. Velen hebben juist een hekel aan braamstruiken, die staan rommelig in de natuur, hebben scherpe stekels waar je aan blijft haken of waar je je zelfs aan open kunt halen. Ik scheld die bramen ook regelmatig uit als ik met mijn Knotgroep werk en me soms door het woud van bramen heen moet worstelen. Toch wil ik hier een pleidooi houden vóór de braam, stoppen met het braambashen.
Vóór de toepassing van het prikkeldraad werden weilanden van elkaar gescheiden door sloten en houtwallen om het vee op z’n plek te houden. In die houtwallen stonden veelal braamstruiken. Een soort natuurlijk prikkeldraad dus. Deze functie hebben houtwallen tegenwoordig verloren. Maar die bramen leveren wel een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse biodiversiteit. Die dichte, stekelige struiken bieden beschutting voor allerlei kleine zoogdieren zoals de egel en allerlei vogels als mussen, maar ook de nachtegaal bijvoorbeeld. Wilde bijen nestelen graag in de holtes van de oude stengels, eigenlijk is het een natuurlijk bijenhotel. Zij komen samen met andere nectar etende insecten op de bloemen af. Er is zelfs een nachtvlinder die zich op de braam heeft gespecialiseerd: de braamvlinder. In Nederland zijn bramen vanouds prominent aanwezig in grote delen van ons landschap en zijn karakteristiek voor oude cultuurlandschappen als bossen en duinen.
En toch heeft de bramenstruik een slecht imago. Dat is grotendeels de schuld van één van de 240 soorten bramen die we in Nederland hebben: de dijkviltbraam. Zijn vele doorns zijn groot en scherp, ze groeien gigantisch snel tot wel 6 of 7 meter per jaar in grote bogen en overwoekeren daardoor hele gebieden en doen het goed op verschillende typen ondergrond. De dijkviltbraam is een exoot in Nederland, waarschijnlijk afkomstig uit de Kaukasus. Deze braam werd rond 1850 in Duitsland expres voor de tuinbouw geïntroduceerd voor zijn lekkere vruchten. En is later verwilderd. Een bramenstruik die hier inmiddels overal voorkomt en zich nogal agressief gedraagt.
Doe ik nu toch aan braambashing? We hebben in Nederland nog 239 soorten die zich niet zo agressief gedragen. Het zijn vaak soorten die zich niet overal vestigen, maar gebonden zijn aan een specifieke groeiplaats, zoals een bos, of een speciale ondergrond. Zij zijn veel meer in balans met hun natuurlijke omgeving, waardoor zij onderdeel kunnen zijn van een waardevol natuurgebied. Het wordt tijd voor eerherstel van de braam in Nederland.
Wim Bax
IVN natuurgidsopleider
Al vijftig jaar werkt de 90-jarige Anki Bokhorst uit Amsterdam als vrijwilliger in het natuurgebied Botshol. Vanaf 1975 komt ze zes keer per jaar naar het gebied om jonge boompjes weg te zagen en wilgen te knotten. Samen met andere vrijwilligers zorgt ze ervoor dat dit laagveengebied open blijft. Zwaar werk, waar ze haar hand nog steeds niet voor omdraait.
